Ich załogi przeżywały piekło. Pierwsze czołgi były zabójczymi pułapkami

Pojęcie czołgu weszło w życie na początku XX w., jednak historia tego typu pojazdów sięga o wiele wcześniej, bo aż do XV w. i postaci Leonarda da Vinci. Ów słynny wynalazca miał bowiem pomysł konstrukcji, którą można opisywać mianem pradziadka współczesnego czołgu. Jak widać na zdjęciu wyżej, wpadł on na pomysł pojazdu, w którym siedziałby człowiek i w którym byłyby zamontowane działa umieszczone w kadłubie. Na realizację tego konceptu wojskowi musieli poczekać jednak kilkaset lat, do czasów I wojny światowej.

Pierwszym prototypem czołgu był widoczny wyżej Mały Willie (ang. Little Willie), na podstawie którego Brytyjczycy zbudowali już końcowy, bojowy model tego pojazdu. Same czołgi miały pomóc w przełamaniu frontu w czasie I wojny światowej zapewniając piechocie większe bezpieczeństwo przy pokonywaniu tzw. ziemi niczyjej, czyli pasa ziemi pomiędzy okopami walczących ze sobą armii.

Po tym, jak Mały Willie sprawdził się w trakcie testów, Wielka Brytania ruszyła z budową pierwszego bojowego czołgu w historii. Był to Mark I, który zadebiutował w czasie bitwy pod Sommą we wrześniu 1916 r., mniej więcej dwa lata po rozpoczęciu I wojny światowej. Co ciekawe, nad budową tej maszyny czuwała... brytyjska marynarka wojenna, a nie siły lądowe. Początkowo pomysł pancernego pojazdu nie znalazł bowiem podatnego gruntu wśród tamtejszych dowódców i dopiero po przedstawieniu go Winstonowi Churchillowi, ówczesnemu Pierwszemu Lordowi Admiralicji, doszło do powołania specjalnego komitetu pod okiem marynarki wojennej, który miał nadzorować budowę takiej maszyny.

Mark I był romboidalnym pojazdem długości ok. 10 m, szerokości ok. 4 m i wysokości 2,5 m, w którym musiała zmieścić się 8-osobowa załoga składająca się z dowódcy, kierowcy, dwóch mechaników i czterech strzelców. Uzbrojenie maszyny stanowiły z kolei działa morskie wspierane karabinami maszynowymi. Nie ma co ukrywać — projekt pierwszego czołgu mocno odbiegał od ideału. Doskonale świadczy o tym fakt, iż z 49 czołgów, które miały wziąć udział w bitwie pod Sommą, tylko 25 rozpoczęło atak. Maszyny pokazały jednak swoją skuteczność, wbijając się w niemieckie okopy i wywołując panikę wśród tamtejszych żołnierzy. Szybko okazało się też, że służba na tych pojazdach będzie wymagać od załogi ogromnego poświęcenia.

Ze względu na swoją prymitywną konstrukcję rozpędzającą się do prędkości 6,4 km na godz., załogi pierwszych czołgów musiały zmierzyć się z całą gamą wyzwań. Począwszy od wejścia do pojazdu przez specjalny właz z tyłu maszyny, którym trzeba było pojedynczo przeciskać się do środka, wchodząc do czołgu głową naprzód. Takie rozwiązanie przyczyniało się potem do okropnej śmierci całych załóg, gdy trafiony pociskiem artyleryjskim czołg stawał w ogniu, a żołnierze po prostu nie mogli wystarczająco szybko uciec z płonącego pojazdu.

W środku czołgu panował też duży hałas i niezwykle wysoka temperatura sięgająca nawet 50 st. C będąca efektem ogromnego silnika biegnącego przez całą długość pojazdu. Dodajmy do tego unoszące się w powietrzu opary benzyny, gazy prochowe z wystrzeliwanej broni i nietrudno zrozumieć, dlaczego już po kilku godzinach załogi czołgów odczuwały bóle, zawroty głowy, nudności i wymioty. Żołnierze służący w czołgach musieli uważać także na rozgrzane do czerwoności elementy silnika powodujące poważne oparzenia. Mówiąc krótko: była to iście piekielna i najcięższa służba, jaką mógł otrzymać żołnierz w czasie I wojny światowej.

Na trudne warunki w czołgach nie zwracano jednak aż tak dużej uwagi i już dwa lata później, latem 1918 r., pojazdy te stały się normalnym elementem działań brytyjskiej armii, która do tego czasu wyprodukowała już 2,6 tys. takich maszyn. Brytyjczycy stopniowo ulepszali też ich konstrukcję, jednak to inny kraj zbudował czołg, który stał się protoplastą dla współczesnych pojazdów pancernych.

Taką maszyną był francuski Renault FT, który zaliczyła swój bojowy debiut w maju 1918 r. Dlaczego była to tak rewolucyjna maszyna? Otóż wyznaczyła ona standard czołgowej konstrukcji — z napędem umieszczonym z tyłu maszyny, przedziałem dla załogi z przodu pojazdu i obracającą się wieżyczką wyposażoną w działo. Renault FT był bez wątpienia najlepiej zaprojektowanym czołgiem I wojny światowej, o czym świadczy też fakt, że uzyskał przydomek "czołgu zwycięstwa".

W trakcie I wojny światowej swój czołg miała także niemiecka armia. Był to A7V, długości 7,3 m, szerokości 3 m i wysokości 3,3 m, wyposażony w opancerzenie zdolne powstrzymać ogień z karabinów maszynowych. Załoga składała się tu aż z 17 osób obsługujących działo pojazdu i karabiny maszynowe. A7V w małym stopniu wpłynął jednak na sukcesy niemieckiej armii. Także dlatego, że wyprodukowano zaledwie 20 sztuk tej maszyny. W ramach ciekawostki warto jednocześnie wspomnieć, że to brytyjskie czołgi Mark IV, przejęte przez niemieckich żołnierzy, stanowiły trzon sił pancernych Niemiec w czasie I wojny światowej. W szczytowym okresie w niemieckiej armii służyło ich 35 szt.

Oprócz Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec, swoje czołgi próbowały budować także inne nacje. Amerykanie ruszyli z ich budową w momencie zakończenia I wojny światowej, zbyt późno z konstrukcją tych maszyn ruszyły też Włochy. W pierwszych latach konfliktu swój czołg chciała zbudować również Rosja, ale żaden z dwóch tamtejszych protypów (wliczając widoczny wyżej "czołg Cara") nigdy nie wszedł do seryjnej produkcji. Ostatecznie można więc stwierdzić, że czołgi odegrały mniejszą rolę w czasie I wojny światowej niż oczekiwali tego ich zwolennicy. Z drugiej strony ten konflikt dobitnie pokazał, że tego typu pojazdy mają ogromny bojowy potencjał i stanowią przyszłość wojskowości.