Polska nie jest gotowa na starość. Opieka długoterminowa pęka w szwach

• 31 grudnia 2025 r. na stronach Ministerstwa Zdrowia został opublikowany  Krajowy Plan Transformacji na lata 2027-31. KPT obejmuje m.in. obszar opieki długoterminowej
• Plan zakłada uruchomienie w latach 2026-27 pilotażu wsparcia psychologicznego dla opiekunów nieformalnych osób starszych, w tym osób z zaburzeniami otępiennymi
• Uruchomiony na także zostać pilotaż Dziennych Centrów Wsparcia Pamięci, adresowany do osób z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunów nieformalnych
• Planowane jest ponadto stworzenie portalu z informacjami o ofercie opieki długoterminowej

Opieka długoterminowa. Takie są potrzeby

Krajowy Plan Transformacji (KPT) na lata 2027-31 uwzględnia m.in. opiekę długoterminową. Jakie potrzeby wskazywane są w tym obszarze?

Jak zauważają autorzy Planu, starzenie się społeczeństwa wymaga dostosowania systemu ochrony zdrowia do rosnących potrzeb seniorów. Coraz większe zapotrzebowanie na opiekę długoterminową pokazuje, że istnieje konieczność rozwijania usług wspierających codzienne funkcjonowanie pacjentów. Problemem zarówno dla nich, jak i dla ich opiekunów jest obecnie brak informacji gdzie i w jaki sposób takie wsparcie można uzyskać.

Potrzebna jest także koordynacja przepływu informacji pomiędzy systemem ochrony zdrowia a pomocą społeczną. Tymczasem obecny podział kompetencji między tymi dwoma sektorami nie ułatwia, a utrudnia koordynację działań i planowanie świadczeń.

Krajowy Plan Transformacji zwraca też uwagę na fakt, że zjawisko starzenia się społeczeństwa dotyczy szczególnie terenów wiejskich i mniejszych miast, należy zatem zorganizować opiekę długoterminową tak, aby umożliwiła ona efektywniejsze wykorzystanie posiadanych zasobów.

Jak przypominają autorzy Planu, zwiększa się liczba osób z chorobami otępiennymi, w przypadku których ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem. Kolejną potrzebą jest zatem zapewnienie dostępu do wsparcia i opieki po otrzymaniu diagnozy.

Problemem, szczególnie na obszarach wiejskich i w mniejszych miastach, pozostaje kwestia opiekunów nieformalnych, którzy zajmują się seniorami i osobami niepełnosprawnymi bez profesjonalnego przygotowania i systemowego wsparcia. Ich sytuacja wymaga rozwoju opieki wytchnieniowej, wsparcia psychologicznego, edukacji, a także wdrożenia rozwiązań cyfrowych i finansowych.

Krajowy Plan Transformacji zauważa też, że niedostateczna infrastruktura i ograniczone zasoby kadrowe hamują rozwój stacjonarnej opieki długoterminowej w placówkach medycznych. W wielu szpitalach nie ma warunków do świadczenia usług pielęgnacyjnych i opiekuńczych. Efektem jest nadmierne obciążenie istniejących zasobów oraz wzrost kosztów leczenia i hospitalizacji. Wzmocnienie tego potencjału jest zatem niezbędne dla zapewnienia dostępności opieki długoterminowej w skali całego kraju.

KPT podkreśla ponadto ograniczoną dostępność nowoczesnych usług telemedycyny, teleopieki i e- zdrowia, co stanowi duże wyzwanie w obszarze opieki długoterminowej. Wymaga to inwestycji w infrastrukturę cyfrową, szkoleń dla personelu i opiekunów oraz rozwoju zintegrowanych systemów danych.

Dwa pilotaże i portal

Krajowy Plan Transformacji wskazuje kilka działań, koniecznych do podjęcia w obszarze opieki długoterminowej.

Pierwsze z nich dotyczy wsparcia dla osób z chorobami otępiennymi i ich opiekunów nieformalnych w postaci utrzymania telefonicznej linii informacji. Okres realizacji tego działania określono do końca października 2027 r., a odpowiadać za nie będą MZ i RPP. Koszty oszacowane zostały na poziomie 2,5 mln zł rocznie.

Kolejne działanie wiąże się z opieką psychologiczną dla opiekunów nieformalnych osób starszych, w tym osób z zaburzeniami otępiennymi, i dotyczy realizacji pilotażu wsparcia psychologicznego. Podmiotami odpowiedzialnymi za wdrożenie pilotażu, który ma być realizowany w latach 2026-27, są MZ i NFZ. KPT nie podaje szacowanych kosztów tego działania wskazując, że są one „do ustalenia na podstawie ewaluacji pilotażu”.

Następne działanie także dotyczy pilotażu - Dziennych Centrów Wsparcia Pamięci, adresowanego do osób z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunów nieformalnych. Rozwiązania wypracowane w ramach pilotażu mają zostać włączone do systemu świadczeń gwarantowanych. Za wdrożenie pilotażu, który ma być realizowany w latach 2027-31, odpowiadać będą MZ i NFZ. Koszty tego działania oszacowano na 40 mln zł.

Działaniem wskazanym w Planie jest również większe wykorzystanie kompetencji pielęgniarek, położnych i opiekunów medycznych w opiece długoterminowej, co ma się przyczynić do zwiększenia jej dostępności i skrócenia kolejek oczekujących. Za realizację tego zadania w latach 2027-31 odpowiadać mają MZ i NFZ.

Ostatnim z działań wymienionych w Planie jest stworzenie portalu z informacjami o ofercie opieki długoterminowej. Chodzi o uruchomienie i prowadzenie bazy aktualnych, praktycznych informacji na temat świadczeń gwarantowanych - pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej - na oficjalnych stronach internetowych MZ, NFZ i RPP.
Działanie to ma być realizowane w latach 2027-28, a podmiotami odpowiedzialnymi za jego wdrożenie będą MZ, NFZ i RPP. W KPT wskazano, że działanie to „nie generuje dodatkowych kosztów, zostanie zrealizowanie w ramach istniejących zasobów”.

Opieka długoterminowa w mapach potrzeb zdrowotnych

Przypomnijmy. Z najnowszych map potrzeb zdrowotnych wynika, że ponad 86 proc. pacjentów opieki długoterminowej w Polsce stanowią osoby w wieku 65+, a blisko 54 proc. pacjenci w wieku 80+, przy czym 66 proc. pacjentów to kobiety. Ponad 65 proc. wszystkich pacjentów objętych opieką długoterminową mieszka w miastach.

Ze świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej finansowanych przez NFZ skorzystało w 2023 r. blisko 118,5 tys. pacjentów.

Najczęstszymi rozpoznaniami, z jakimi pacjenci trafiali do opieki długoterminowej, były:

• udar – blisko 17 proc.,
• choroba Alzheimera i inne choroby otępienne – blisko 15 proc.,
• choroby sercowo-naczyniowe i układu krążenia – blisko 9 proc.

W ramach opieki długoterminowej finansowanej ze środków NFZ w 2023 r. działało w Polsce 1 938 ośrodków, w tym 484 opieki stacjonarnej i 1 535 opieki domowej, przy czym część ośrodków udzielała świadczeń i w warunkach opieki stacjonarnej i w warunkach opieki domowej.

Rozmieszczenie ośrodków na 100 tys. ludności nie było równomierne w poszczególnych województwach. Największą wartość tego wskaźnika miały regiony: opolski, podkarpacki i dolnośląski. Najniższą: pomorski, łódzki i małopolski.

W związku ze starzeniem się społeczeństwa rośnie zapotrzebowanie na kadry w opiece długoterminowej. W 2023 r. w ramach tej opieki finansowanej ze środków NFZ świadczeń udzielało 34,2 tys. pracowników:

• 4,5 tys. lekarzy,
• 5,4 tys. fizjoterapeutów
• 24,3 tys. pielęgniarek.

Najwięcej lekarzy posiadało specjalizację w dziedzinie:

• chorób wewnętrznych – ponad 1,4 tys.,
• anestezjologii i intensywnej terapii – blisko 950
• neurologii – ponad 560
• psychiatrii - 430
• chorób płuc - ponad 380.

Opieka stacjonarna

Na koniec 2023 r. liczba łóżek w stacjonarnych ośrodkach opieki długoterminowej wynosiła 32 380. Najwięcej łóżek na 100 tys. ludności znajdowało się na terenie województw: podkarpackiego – 120, dolnośląskiego – 116 oraz świętokrzyskiego i mazowieckiego – po 100. Najmniej łóżek było w regionach: wielkopolskim – 34, warmińsko-mazurskim – 60 i pomorskim – 65.

Ze świadczeń stacjonarnej opieki długoterminowej skorzystało w 2023 r. 50 tys. pacjentów, a ze świadczeń w warunkach domowych - blisko 70 tys. osób.

W marcu 2023 r. najwięcej pacjentów czekało na miejsce w ośrodkach stacjonarnych. W przypadku ZOL było to ponad 11 tys. osób, a w przypadku ZPO – ponad 3 tys. osób. Czas oczekiwania wynosił od 64 do 173 dni, w zależności od kategorii medycznej. W kolejce do pielęgniarskiej opieki domowej czekało blisko 5 tys. pacjentów. W przypadku pilnym przeciętny czas oczekiwania wynosił 91 dni, a w stabilnym – 98 dni.

W 2023 r. osoby w wieku 65+ stanowiły ponad 20 proc. ogółu ludności Polski. Jak wynika z prognoz, w 2040 ich udział wzrośnie do blisko 25 proc., a w 2060 r. do 32 proc. Zapewnienie dostępu do świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych staje się w tej sytuacji kluczowe.

Aby zapewnić taki sam poziom świadczeń w 2040 r., jak w 2023 r., należałoby objąć opieką długoterminową o 47 proc. pacjentów więcej, tj. blisko 174 tys. osób. Oznaczałoby to udzielenie pomocy ponad 100 tys. pacjentom w warunkach domowych i blisko 74 tys. pacjentom w warunkach stacjonarnych.

Materiał chroniony prawem autorskim - zasady przedruków określa regulamin.